CBAM preoblikuje cijene i tokove električne energije u Jugoistočnoj Evropi, ali učinak ostaje epizodičan

CBAM je u Jugoistočnoj Evropi (JIE) već pokazao da može brzo da pomjeri tržišne obrasce, ali ne na način koji bi se mogao opisati kao trajna strukturna transformacija. Umjesto klasičnog instrumenta određivanja cijene ugljenika, mehanizam se tokom početka 2026. godine ponašao kao kratkoročni izvor tržišnog poremećaja: mijenjao je formiranje cijena, preusmjeravao trgovinske tokove i privremeno potiskivao konvencionalnu proizvodnju u ne-EU sistemima.

Kako CBAM ulazi u obračun cijena

Suština CBAM-a je uvođenje ugljenično prilagođenog troška na izvoz električne energije iz zemalja van EU ka EU. Trošak se ne vezuje za fizičko porijeklo električne energije, već za tačku ulaska u EU, pa granica kroz koju energija prolazi definiše izloženost ugljeniku. To direktno pogađa tržišta poput Srbije, Bosne i Hercegovine, Crne Gore, Sjeverne Makedonije i Albanije.

Posljedica je stvaranje efektivnog cjenovnog jaza između EU i ne-EU tržišta električne energije. Time se razbija tradicionalna arbitražna logika koja je dugo upravljala prekograničnim tokovima u regionu.

Prvi kvartal 2026: kombinacija viškova i administrativnih zastoja

Najjači vidljivi efekti pojavili su se tokom prvog kvartala 2026. godine. Na njih su uticali neuobičajeno visoki hidrološki uslovi širom JIE i neuobičajeno toplo vrijeme, što je povećalo udio jeftine hidro proizvodnje uz slabiju potražnju. Istovremeno, administrativni sistemi CBAM-a—posebno oni za verifikaciju porijekla i ugljeničnog sadržaja električne energije—nisu bili u potpunosti operativni.

Rezultat je bio nagli raskorak između tržišnih ishoda: ne-EU tržišta u JIE zabilježila su značajan pad cijena, dok su EU tržišta imala blago više cijene nego što bi inače bilo očekivano.

Asimetričan teret: pad cijena bez ekvivalenta na strani ponude EU

Razlika nije ostala samo teorijska. Pretvorila se u trajne cjenovne diskonte na tržištima kao što su Srbija i Bosna i Hercegovina, gdje se električna energija trgovala znatno ispod referentnih nivoa Mađarske ili Rumunije čak i kada je prekogranični kapacitet bio dostupan.

Ključni problem bio je asimetričan teret: ne-EU sistemi koji zavise od izvoza tokom perioda viškova izgubili su konkurentnost. EU tržišta su ostala relativno zaštićena zbog svoje pozicije neto uvoznika ili interno balansiranih sistema. To je pojačalo pritisak na pad cijena u ne-EU regionu bez odgovarajućeg “zatezanja” EU ponude, dodatno učvršćujući JIE kao cjenovno-prihvatnu periferiju.

Tržišna adaptacija: preusmjeravanje tokova ka Ukrajini i Moldaviji

Ipak, neravnoteža nije dugo ostala bez reakcije. Učesnici na tržištu brzo su reagovali i pronašli alternativne pravce za smanjenje CBAM izloženosti. Tokovi električne energije sve više su preusmjeravani ka Ukrajini i Moldaviji—tržištima koja nisu obuhvaćena CBAM režimom—pri čemu transakcije često prolaze kroz Mađarsku i Rumuniju bez aktiviranja troškova ugljenika sve dok krajnja destinacija ostaje van EU.

Ovakvo preusmjeravanje imalo je dvostruki efekat: izvoznici iz JIE djelimično su povratili izgubljenu marginu, dok se istovremeno smanjio pritisak na EU berze jer Ukrajina i Moldavija sve češće nabavljaju energiju direktno iz JIE umjesto sa HUPX ili OPCOM tržišta.

Hidrologija kao okidač: CBAM djeluje kad region ima višak

Intenzitet CBAM efekta snažno zavisi od hidroloških uslova. Tokom perioda visokih voda sistemi JIE—tradicionalno hidrodominantni—prelaze u izvozni režim, pa postaju direktno izloženi ograničenjima povezanim s ugljeničnim prilagođavanjem. U tim okolnostima cijene u ne-EU tržištima mogu značajno pasti zbog viškova proizvodnje.

Kada se hidrologija normalizuje, situacija se preokreće: zemlje JIE postaju neto uvoznici, pa CBAM praktično gubi značaj jer nema izvoza koji bi bio opterećen troškom ugljenika.

Zato mehanizam ima jasnu strukturnu granicu: utiče samo kada su sistemi JIE “dugi” energijom, a ne tokom većine sati u godini kada funkcionišu kao kupci.

Uticaj na termo proizvodnju: privremeni rezovi umjesto dekarbonizacije

Jedna od neposrednih posljedica odnosi se na termo proizvodnju, posebno elektrane na lignit. Tokom početka 2026. godine i perioda niskih cijena, operatori u Srbiji, Bosni i Hercegovini i Crnoj Gori suočili su se s cijenama koje su pale ispod marginalnih troškova proizvodnje.

To je dovelo do privremenog smanjenja proizvodnje uglja procijenjenog na do 500 MW tokom vršnih hidroloških uslova. Međutim, kako navodi tekst izvora, to nije strukturna dekarbonizacija: rezerve lignita nisu potrošene već očuvane radi ponovne aktivacije kad se tržišni uslovi poboljšaju. Kako se hidrologija stabilizovala u martu, proizvodnja uglja se brzo oporavila—ostajući samo 200–300 MW ispod istorijskih prosjeka—što potvrđuje da je efekat CBAM-a na gorivo bio privremen.

Širi robni kontekst slabi dugoročni domet

Dodatno ograničenje dugoročnog uticaja dolazi iz interakcije CBAM-a sa robnim cijenama. Rast cijena prirodnog gasa od marta 2026. godine povećao je veleprodajne cijene električne energije u regionu. Time su lignitne elektrane ponovo postale profitabilne čak i uz diskonte povezane s CBAM-om, čime je neutralisan njegov efekat na termo proizvodnju.

Regionalizacija trgovine unutar JIE

Paralelno s promjenama prema EU-u manje atraktivnim za izvoz pod pritiskom troška ugljenika, tekst ukazuje da učesnici jačaju unutrašnju regionalnu trgovinu između ne-EU zemalja. To stvara početke regionalizovanog tržišta električne energije djelimično odvojenog od EU cijena tokom određenih perioda.

Zbog malog udjela viška po satima: ograničen strukturni trag

Iako je kratkoročni uticaj vidljiv, strukturni trag ostaje ograničen. Istorijski podaci pokazuju da zemlje JIE neto izvoze samo u manjini sati; primjer naveden za 2025. godinu kaže da se izvoz preko 500 MW javljao oko 12% ukupnog vremena. Drugim riječima, CBAM djeluje primarno na marginalne cjenovne periode viška—ne redefiniše osnovni sistemski balans.

Pogled unaprijed: slabljenje kako administrativni okvir sazrijeva

Za perspektivu 2026–2027 očekuje se dalje slabljenje uticaja CBAM-a. Kako administrativni okviri sazrijevaju i trgovci integrišu trošak u strategije, početne neefikasnosti prisutne ranije tokom 2026. trebale bi nestajati. Sezonska normalizacija hidrologije te stabilni izvozni pravci ka Ukrajini i Moldaviji trebalo bi dodatno smanjiti učestalost situacija koje aktiviraju CBAM ograničenja.

Tako mehanizam postaje “situaciono” ograničenje koje pogađa određene sate i tokove umjesto dominantnog faktora koji mijenja širu putanju tržišta.

Sveukupna slika koju opisuje tekst ukazuje na ekonomsku važnost CBAM-a kroz frikciju u prekograničnoj trgovini i preraspodjelu vrijednosti između EU i ne-EU tržišta te privremenu promjenu odluka o proizvodnji. Ipak, mehanizam ne mijenja fundamentalnu zavisnost regiona od uvoza niti vodi trajnoj dekarbonizaciji; umjesto toga pokazuje sposobnost tržišta JIE da reorganizuju tokove kako bi očuvali margine—često na načine koji umanjuju politički zamišljeni efekat.