Brezna kao energetski čvor: ubrzanje obnovljivih izvora u Crnoj Gori otvara spor oko zemljišta, mreže i troškova tranzicije

Crna Gora pokušava da ubrza razvoj obnovljivih izvora energije, ali potez koji treba da ubrza planiranje i ekološke procedure istovremeno otvara šire pitanje ko snosi troškove energetske tranzicije. U centru rasprave je Brezna, lokacija koja se transformiše iz postojeće trafostanice 110/35 kV u veliki energetski čvor 400/110/35 kV, što bi trebalo da omogući priključenje do 400 MW novih kapaciteta iz obnovljivih izvora.

Šta predviđaju izmene zakona i zašto je to sporno

Parlamentarne izmene zakona usvojene s ciljem bržeg planiranja, sprovođenja ekoloških procedura i izgradnje vetroelektrana, solarnih elektrana, sistema za skladištenje energije i prateće mrežne infrastrukture dovele su do kritika građanske inicijative „Sačuvajmo Breznu“. Prema njihovom stavu, novi okvir omogućava državi da određene zone proglasi područjima ubrzanog razvoja obnovljivih izvora, skraćuje deo procedura zaštite životne sredine i privatne projekte proizvodnje električne energije tretira kao projekte od pretežnog javnog interesa.

Kritičari navode da se to odražava na zaštitu privatnog zemljišta, vodnih resursa i interesa lokalnih zajednica. Iako se ne tvrdi da izmene automatski ukidaju pravo na naknadu, osporavanje lokacija, trasa ili načina izvođenja radova postaje realna posledica promene ravnoteže između investitora i stanovnika.

Brezna: mrežna modernizacija koja treba da smanji gubitke i emisije

Modernizacija u Breznoj obuhvata ugradnju dva transformatora od po 300 MVA, proširenje postrojenja i povezivanje sa budućim 400 kV prstenom Crne Gore i širim Transbalkanskim energetskim koridorom. Projekat se finansira kreditom Evropske banke za obnovu i razvoj uz državnu garanciju u vrednosti od 28 miliona evra, uz dodatnu podršku kroz grantove Investicionog okvira za Zapadni Balkan.

Planirani efekti uključuju smanjenje gubitaka u mreži za oko 13 GWh godišnje i doprinos smanjenju emisija za približno 6.000 tona CO₂ godišnje. Međutim, ključni problem koji se ističe u raspravi jeste dvostruka uloga lokacije: istovremeno javni infrastrukturni projekat i priključna tačka za privatne investicije.

Bijela kao najveći povezani projekat: snaga, procedura i očekivana proizvodnja

Najveći projekat povezan sa Breznom je vetroelektrana Bijela snage 118,8 MW koju razvija kompanija Alcazar Energy Partners. Projekat je uglavnom na teritoriji opštine Šavnik, uz delove koji zahvataju Nikšić, Plužine i Kolašin. Planirano je postavljanje 17 vetroturbina, izgradnja internih saobraćajnica, kablovske mreže, projektne trafostanice i 110 kV dalekovoda prema Brezni.

Agencija za zaštitu životne sredine odobrila je studiju procene uticaja projekta u februaru 2026. godine. Očekivana godišnja proizvodnja iznosi oko 350 GWh, što odgovara faktoru iskorišćenja približno 33,6 odsto—navodi se kao realan nivo za visokoplaninske kopnene vetroelektrane.

Finansijska struktura projekta i ugovorni koraci

Alcazar je projekat preuzela od domaćih investitora Simes Inženjeringa i Sistema MNE 2023. godine; ukupna vrednost investicije procenjuje se na oko 200 miliona dolara. Projekat bi trebalo da bude prvi deo šireg investicionog programa kompanije u Crnoj Gori koji bi mogao dostići oko 500 miliona dolara.

Ugovor o priključenju sa operatorom prenosnog sistema CGES potpisan je 2024. godine. Razgovori o mogućem ugovoru o otkupu električne energije sa državnom kompanijom EPCG započeti su nakon memoranduma potpisanog početkom 2025. godine.

Spor oko zemljišta: naknade naspram dugoročnog gubitka vrednosti

Najveći konflikt nastaje oko korišćenja zemljišta i raspodele koristi od projekta. Stanovnici tvrde da se zemljište već otkupljuje ili opterećuje dugoročnim pravima korišćenja uz naknade koje u pojedinim slučajevima iznose samo desetine ili stotine evra za prava koja mogu trajati 30 godina.

Iako vlasništvo formalno ostaje kod građana, ograničenja poput zaštitnih zona oko turbina, trasa dalekovoda i pristupnih puteva mogu značajno umanjiti ekonomsku vrednost zemljišta. Zbog toga lokalne zajednice traže da se naknade ne posmatraju samo kroz površinu direktno zauzetu infrastrukturom, već kroz ukupni gubitak vrednosti i dugoročni uticaj projekta.

U tekstu se naglašava da izmene zakona same po sebi ne ukidaju pravo vlasnika na naknadu niti automatski znače eksproprijaciju. Proglašavanje projekta od javnog interesa predstavlja pravni okvir, ali država mora da sprovede odgovarajuće procedure—da utvrdi obuhvat zemljišta i obezbedi pravičnu naknadu.

Zašto je ovo važno: poverenje lokalnih zajednica kao uslov brzine tranzicije

Promena režima odlučivanja menja ravnotežu između investitora i lokalnog stanovništva: umesto da javnu korist projekta prvo dokazuje investitor kroz dokazivanje potrebe projekta na terenu, građani se mogu naći u poziciji da osporavaju lokaciju, trasu ili način izvođenja radova.

Crna Gora tako dobija klasičan izazov energetske tranzicije—kako ubrzati izgradnju obnovljivih izvora uz očuvanje poverenja lokalnih zajednica. Brezna može postati važan energetski čvor za buduće izvozne kapacitete zemlje, ali dugoročni uspeh zavisiće od toga da li će razvoj infrastrukture pratiti transparentne procedure, pravične naknade i smisleno uključivanje stanovništva.