Jugoistočna Evropa se razdvaja: tržište struje sve više liči na tri zone umesto na jedno

Tržište električne energije u jugoistočnoj Evropi prolazi kroz strukturnu transformaciju koja se sve jasnije vidi u obrascima trgovanja, proizvodnje i investicionim tokovima. Umesto da se posmatra kao jedinstven regionalni prostor, ono se postepeno razdvaja na tri elektroenergetske zone—svaka sa sopstvenim načinom formiranja cena, profilom proizvodnje, potrebama za kapitalom i komercijalnim prilikama.

Cenovni signali iz maja 2026. godine potvrđuju razlike među državama

Kretanja cena zabeležena tokom maja 2026. godine predstavljaju jedan od najvidljivijih dokaza ubrzanog procesa diferencijacije. Iako su prosečne cene električne energije pale širom regiona, intenzitet pada nije bio isti: u Albaniji je prosečna cena na berzi ALPEX iznosila 81,16 €/MWh, u Crnoj Gori (BELEN) 83,92 €/MWh, u Severnoj Makedoniji (MEMO) 82,66 €/MWh, dok je u Grčkoj (HENEX) dostigla 85,81 €/MWh. Nasuprot tome, Srbija (SEEPEX) je imala prosečnu cenu od 91,95 €/MWh, Bugarska (IBEX) 97,41 €/MWh, Rumunija (OPCOM) 103,64 €/MWh, Hrvatska (CROPEX) 101,52 €/MWh i Slovenija (BSP) 101,15 €/MWh; Mađarska (HUPX) je završila na 104,53 €/MWh.

Takva cenovna slika upućuje na nastanak tržišnog sistema sa tri nivoa koji se proteže od jadranskog i egejskog područja ka centralnoj Evropi.

Južna zona: diskontne cene vođene obnovljivim izvorima

Prvu grupu čini južna zona diskontnih cena zasnovana pre svega na obnovljivim izvorima energije. U njoj su Albanija, Crna Gora, Severna Makedonija i Grčka. Dominacija obnovljivih izvora—posebno hidroelektrana i solarnih elektrana—postaje sve izraženija. Albanija je primer najbržeg pomeranja: tokom prvog kvartala 2026. proizvela je 3.647 GWh električne energije, pri čemu je približno 93% poticalo iz hidroelektrana. Istovremeno je izvoz porastao za više od 105% na godišnjem nivou i dostigao 1.503 GWh.

Crna Gora koristi slične prednosti: dobra hidrološka situacija, rastući uvoz električne energije iz obnovljivih izvora iz susednih zemalja i pristup jadranskom prenosnom koridoru doprinose nižim prosečnim cenama. Severna Makedonija takođe ostvaruje slične efekte uz postepeno povećanje integracije sa evropskim tržištem električne energije.

Grčka je izdvojena kao najnapredniji slučaj transformacije zbog kontinuiranog širenja solarnih kapaciteta i sve češćih viškova tokom dnevnih časova. Proizvodnja iz fotonaponskih sistema obara dnevne cene i stvara pritisak na prihode tržišno orijentisanih projekata obnovljivih izvora. U toj logici obilje obnovljive proizvodnje generiše trajni pritisak na prosečne cene čak i kada postoje ekonomski rast i rast elektrifikacije.

U južnoj zoni vrednost se sve više premešta sa same količine proizvedene električne energije ka fleksibilnosti sistema i upravljanju energijom. Zato baterijski sistemi za skladištenje energije, reverzibilne hidroelektrane, fleksibilna industrijska potrošnja i izvozne strategije dobijaju veću težinu nego samostalni solarni projekti koji direktno prodaju energiju na tržištu.

Središnja zona: balansiranje sistema postaje ključna funkcija

Drugu grupu čini centralna zona za balansiranje sistema—sa Srbijom, Bugarskom i Rumunijom u njenom središtu. Za razliku od južnih tržišta gde dominiraju obnovljivi izvori, ove zemlje kombinuju veliku industrijsku potrošnju, razvijenu prenosnu infrastrukturu, termoenergetske kapacitete i nuklearne elektrane uz rast broja postrojenja iz obnovljivih izvora.

U ovoj zoni fokus se sve manje svodi na samu proizvodnju struje, a sve više na održavanje ravnoteže sistema kako udio obnovljivih izvora raste širom regiona.

Rumunija ostaje strateški važan sistem: ima značajne hidroenergetske resurse, ubrzano razvija vetroelektrane i solarne elektrane te poseduje nuklearnu elektranu „Černavoda“. Uz razvijene prekogranične veze sa Mađarskom, Srbijom, Bugarskom i Moldavijom—Rumunija je uprkos padu cena tokom maja ostala među skupljim tržištima regiona sa prosečnom cenom od 103,64 €/MWh.

Bugarska zauzima podjednako značajnu poziciju oslanjajući se na kombinaciju proizvodnje iz nuklearne elektrane „Kozloduj“, preostalih kapaciteta na ugalj i ubrzan razvoj baterijskih sistema za skladištenje energije. Kako navodi Electricity.Trade, Bugarska postaje jedno od najbrže rastućih evropskih tržišta za skladištenje energije—što bi trebalo dodatno da poveća njen značaj kako udio obnovljivih izvora raste širom regiona.

Srbija se opisuje kao geografski i komercijalni centar balkanske elektroenergetske mreže: tokovi između Rumunije i drugih suseda često prolaze kroz srpski sistem. Istovremeno veliki industrijski potrošači poput HBIS Group-a i Linglong Tire-a stvaraju značajnu relativno stabilnu potražnju za električnom energijom.

Zbog rastuće potrebe za balansiranjem očekuje se da će tokom ostatka ove decenije investicije privlačiti baterijski sistemi, pomoćne sistemske usluge, balansne rezerve kao i akumulacione hidroelektrane i fleksibilne gasne elektrane.

Severna/premijum zona: cene više zavise od centralne Evrope nego od juga

Treću grupu čini zona premijum cena povezana sa centralnom Evropom koju čine Hrvatska, Slovenija i Mađarska. Ova tržišta cenovne signale sve više dobijaju iz Austrije, Nemačke i Italije—dok uticaj dinamike obnovljivih izvora koja oblikuje južni Balkan postaje slabiji.

Mađarska je predstavljen kao najizraženiji primer takvog modela: uprkos snažnim interkonekcijama sa balkanskim tržištima cene na berzi HUPX prvenstveno odražavaju kretanja cena gasa, emisija ugljenika i industrijske potražnje u centralnoj Evropi. Tokom druge polovine maja prosečna cena bila je 104,53 €/MWh—što je Mađarsku učinilo najskupljim tržištem među glavnim berzama jugoistočne Evrope.

Slovenija koristi stabilizujući uticaj nuklearne elektrane „Krško“, snažne prekogranične veze i duboku integraciju sa centralnoevropskim centrima trgovine električnom energijom. Hrvatska održava sličan obrazac kroz čvrste fizičke i komercijalne veze sa Slovenijom, Mađarskom i Italijom te time smanjuje izloženost pritiscima viška proizvodnje iz obnovljivih izvora koji su sve izraženiji južnije na Balkanu.

Dodatno objašnjenje premijum pozicije leži u jačoj industrijskoj potrošnji, većoj finansijskoj likvidnosti te razvijenijim terminskim tržištima uz veće prisustvo međunarodnih trgovinskih kompanija—što ova tržišta čini funkcionalno bližim premijum cenovnoj zoni jugoistočne Evrope.

Od jedinstvenog tržišta ka “lancu vrednosti” kroz mrežu

Kako se zone učvršćuju po funkcijama—jeftina energija iz obnovljivih izvora proizvodi se pretežno na jugu; usluge balansiranja sistema i tranzita koncentrisane su u centralnom delu; dok premijum cene uz najveću finansijsku likvidnost ostaju dominantno na severu—region sve manje liči na jedno jedinstveno tržište.

Električna energija dobija dodatnu vrednost dok prolazi kroz sistem: megavat-sat proizveden u hidroelektrani u Albaniji ili Crnoj Gori može završiti potrošen u Hrvatskoj ili Italiji ili drugde duž rute zavisno od ograničenja prenosne mreže, potreba za balansiranjem i razlika koje određuju gde će vrednost biti ostvarena duž puta.

Šta to znači za investitore

Za investitore implikacije postaju jasnije jer ista tehnologija može imati različitu ekonomiku zavisno od zone. Solarni projekat u Grčkoj suočava se sa drugačijim tržišnim okruženjem nego solarni projekat u Mađarskoj; baterijski sistem instaliran u Srbiji može stvarati veću vrednost nego identičan sistem u Albaniji upravo zbog Srbije kao ključnog elementa balansiranja regionalnog sistema. Vetroelektrana u Crnoj Gori može češće ostvarivati više večernje cene putem izvoza kroz jadranski koridor; dok projekti skladištenja energije u Rumuniji mogu profitirati od mogućnosti balansiranja koje nastaju usled brzog razvoja obnovljivih izvora širom regiona.

Tržište električne energije jugoistočne Evrope tako evoluira ka mreži međusobno povezanih ali diferenciranijih regionalnih tržišta sa vlastitom ekonomskom logikom i dugoročnom strateškom vrednošću. Investitori koji pravovremeno prepoznaju nove zone verovatno će biti među onima koji najbolje kapitalizuju narednu fazu energetske tranzicije u regionu.